= Esperanto glottocode: espe1235 ISO-639-3: epo Linguasphere: 51-AAB-da wikidata: Q143 pangramo (ĉiu litero en unu frazo):: “Eble ĉiu kvazaŭ-deca fuŝĥoraĵo ĝojigos homtipon” ĉiu kromsigno en unu frazo:: “Eĥo ŝanĝo ĉiu ĵaŭde” ĉu ĉiu vorto ekzistas en ĉiu vortaroj? ne, ‘fokusi’ ekzistas en PReVO, reta vortaro, kaj glosbe. Sed ne ekzistas en PIV. == mitoj Does Esperanto have tense in its language? Does Esperanto have aspect in its language? Does Esperanto have mood in its language? How does create short exclamations? “Bonege!” “Amuze!” “Bone!” unlike English, the adverb is used https://www.youtube.com/watch?v=gifHKjcRMIM “Estas belege!” “Sonas belege!” also if there is a verb (makes sense here because an adjective would modify a [missing] noun) “Belega muziko!” there is a noun that we modify … so it is an adjective English uses plural for some debatable plural items like jeans, trousers, … How about Esperanto? pantalono, ĝinzo, … do, tiu koncepto ne ekzistas When does one use the -n suffix? • for objects on verbs of valence two or more (i.e. subject has no -n suffix and object has one) • for sentence elements which indicate direction (“mi iras hejmen”) • for sentence elements which indicate duration (“mi laboris la lastan semajnon” = “mi laboris dum la lasta semajno”) • for nouns if they have no verb (“bonan tagon!”) … depending on your linguistic model, these cases might overlap. Which misconceptions exist about Esperanto? • claim: Esperanto is logical counterexample: homoj ne distingas inter “kaj” kaj “aŭ” • claim: Esperanto is easy to understand because deriving semantics from afixes is simple counterexample: “vi pravas” means “you are in the state of being correct” and “vi pravigas Xn” means “you do something to put Xn into the state of being correct”. What does “vi manĝigas” mean? “you feed someone” (you offer some meal) or “you make someone eat” (you shove some meal down someone's throat)? (example by Christer O. Kiselman 1995) • claim: afixes are immediate counterexample: eraro ne estas aro counterexample: romano ne estas ano counterexample: kulo ne estas ulo counterexample: instigi ne estas -igi verbo counterexample: ansero ne estas ero counterexample: pasero ne estas ero counterexample: dosiero ne estas ero? counterexample: mamulo estas ulo, ĉu? ulo de la mamo? • claim: every word follows the affix rules counterexample: tenajlo (de. Zange) … teni + ilo = tenilo … ten + ad + ilo = tenadilo … efektive la vorto estas tenajlo kontraŭ la ideo de “verbo + ilo” • claim: word creation is simple counterexample: sewing machine: kudra maŝino? kudrada maŝino? kudromaŝino? kudrmaŝino? maŝino por kudri? • claim: it is simple to write counterexample: there is no norm for punctuation, this leads to misunderstandings in understanding sentence structure in cross-cultural understanding • claim: Esperanto is simple to pronounce counterexample: homoj ofte miselparolas vortojn kiel ‘neŭrala reto’. ‘ǔ’ sonoras kiel la ‘ow’ en la angla vorto ‘now’. Sed germanlingvuloj elparolas ofte parolas ĝin kiel ‘noirala’ en Esperanto. ‘ĥ’ vanished … rumor has it that people did not distinguish it properly from ‘h’ counterexample: duoblaj vokaloj estas malfacila por elparoli … ekz. scii aŭ kreii What is the difference between "estas decidita" and "estis decidata"? What is the difference between "mi preferu ke …" ne "mi preferus ke …"? How does punctuation work in Esperanto? undefined. What is the difference between “sekura” and “asekura”? sekura: esti en stato de sendanĝero asekura: havi kontrakton kiu doni sendanĝeron al mi == mia sperto === miaj notoj dum la B1 ekzameno (2023) Mi skribis notojn pri aferoj pri kiuj mi ne certas: • Li manĝis viandon (b) per kulero kaj forko (d) kun salato kaj rizo • Ĝojo, ĉar nun _ tiu parto de la testo (a) finas (b) finiĝas (c) ni finas (d) ni finiĝas • vortoj kiuj mi ne komprenis … sinsekvaj numeroj gibono bredisto datreveno bleki en signo de atako vango abunda virgibono ĝeni sovaĝa bredisto "konduto" = en. behavior, ĉu ne? • ĉu tiu frazoj taŭgas? "ŝajnas tro malgranda" "li entreprenis la taskon" "bon-stataj landoj" === miaj notoj dum skribado de kuriero kun helpo de Maciej • neniam uzas la prezicio ‘je’ kun datoj, preferu akuzativon • proksime ~ spaca rilato proksimume ~ alia rilato • disigas afero1 disde afero2 • mi agnoskas vin kiel homo (egalo inter homo kaj homo - sen akuzativo) mi agnoskas la kulturon kiel heredaĵon (neegalo sed ŝanĝo de afero - kun akuzativo) demandu “ĉu tio signifas ‘pere de’?” • mi miksas stacidomo (trajno) kaj haltejo (tramo, buso) ne miksu baloto kaj voĉdono • Protest/Demo en Esperanto estas manifestacio • A/C estas 'klimatizilo' • landoj majuskle, adverbo/adjektivo/… minuskle Esperanto majuskle, adjektivo rilate al lingvo majuskle, adverbo/adjektivo/… minuskle • 'tramo uzante alternativa vojo' aŭ 'tramo uzante alternativan vojon' ? temas pri uzi ĉu la fraza elemento estas rekta objekto aŭ subjekto? evidente objekto. Do akuzativo. Do ‘tramo uzante alternativan vojon’ • edzii ne ekzistas. Nur edziĝi kaj edzigi. • 'Mi bezonas pli da informo', ne 'Mi bezonas pli da informon' pro la prepozicio • "ne jam" ~ "ankoraŭ ne" … ankoraŭ indikas daŭro … jam indikas konkludon sama rezulto, alia aliro • vidi + aŭskulti = spekti • "En la muzikalo temas pri …" … temi ne bezonas subjekton aŭ objekton (kiel veteraj verboj) • Esperanto distingas inter adverba kaj adjektiva formo … "Se vi trovas homojn konante la muzikalon" … ne, konante ne rilatas al 'trovi' sed 'konanti' "Se vi trovas homojn konantajn la muzikalon" … yes, la 'homojn, kiuj estas konanta pri …' (rimarku ke ni uzas pasivan formon; precize 'homoj kiuj konas ion') • gravulo = grava persono pro titolo dojeno = spertulo, ĝuas la respekton de aliaj homoj • ĉefstacidomo = stacidomo kun ĉefa ececo ĉefostacidomo = ĉefo kun stacidomo urba domo = domo kun eco de urbeco urbodomo = *la* domo de urbo kun unikaneco subst + subst ⇒ urbodomo = [[la domo] de la urbo] adj + subst ⇒ ĉefstacidomo = [ĉefa [stacidomo]] https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/shajnkunmetajhoj.html https://eo.wikipedia.org/wiki/Vortkunmeto_en_Esperanto • ne “bonvolu sendi la liston de gajnintoj per kategorioj” jes “bonvolu sendi la liston de gajnintoj laŭ kategorioj” ebla ankaŭ “bonvolu sendi la liston de gajnintoj po kategorio” • "mi lernis Esperanton" estas frazo. "unu semajno" estas tempelemento. "Antaŭ ol mi lernis Esperanton, mi provis lerni la kimran" ⇒ oni bezonas "ol" ĉar frazo sekvas. Kontraŭe "Antaŭ unu semajno, mi lernis Esperanton." ⇒ oni ne bezonas "ol" ĉar tempelemento sekvas. La sama afero temas pri "Post kiam" (frazo) kontraŭ "kiam" (tempelemento). • kandidati kontraŭ kandidatiĝi • ekzameniĝi, trapasi ekzamenon, subiĝi al ekzameno • unuafoje = the first time unufoje = one time aliflanke = (malofte, malpli taŭga) aliaflanke = on the other hand alieflanke ne sensas • "krom la ĉefa universitato, …" "krome, …" ⇒ krome = krom tio • abomeni = malamegi • pere de … adverba elemento per de … prepozicia elemento ambaŭ priskribas instrumenton • vorto "ĉi-koncerne" ekzistas • alineo = paragrafo Pro la germana, mi tro ofte uzas la pasivan voĉon. Preferu aktivan voĉon por komuniki positivan senton! === mija notoj dum la B2 ekzameno (2026) testo por aŭskultkompreno: • vortoj kiuj mi ne komprenis / ne certis pri la signifo … aĉetĉaro emi loki licea direktoro brako "pleniĝis"? (devus signifi 'dolori') • "Estas normale, ke nuntempe multaj homoj ne emas uzi aĉetĉarojn." … signifas ke kelkaj homoj nun ne celas uzi aĉetĉaron, ĉu ne? • "jam de pli ol okdek jaroj" signifas "jam 80 jaroj aŭ pli", ĉu ne? testo por parolado / intervjuo: • mi ne parkerigis la frukton peano • mi ne certas ke mi uzis sinteno kontraŭ sento skriba testo: • "blokis la vojo_ antaŭ la aliaj_" mi ne aldonis akuzativon mi pravis 🗸 • "La infanoj manĝis ___ du pomojn" kiu prepozicio taŭgus: "po" aŭ "da"? "da" ne taŭgas. mi skribis "po". "po" taŭgas 🗸 • "tason ___ teo" kiu prepozicio taŭgus: "de" aŭ "da" aŭ "kun"? "da" pro la kvanto "taso". mi skribis "de". mi malpravis 🗴 • "La najbarino ___ Irena venis por babili ____ vi" Mi eraris pri uzo de prepozicio en aliaj frazoj. Ĉu "de" kaj "krom" iel povas taŭgi? Ne, certe "krom" ne taŭgas - mi malpravis 🗴 • Dum la festo la gastoj ne multe manĝis. Postrestis la duono _____ festokuko? de / de la / da / da la? mi skribis "de". La kuko neniam aperis antaŭe, do ni bezonas nedefinitan artikolon. Ne, fakte la festo estas konata. Do ties kuko. "de la" estus ĝusta. mi malpravis 🗴 • "Ne necesas ke vi ___" venas / venus / venos / venu mi skribis "venu". mi pravis 🗸 • "____ la malfrua horo, ni decidis spekti la filmon" Malgraŭ aŭ Spite? mi skribis "malgraŭ". Spite bezonus akuzativon. mi pravis 🗸 • "La panjo de la edzino estas por la edzo la _____" "bopatrino" Mi ne uzis ĉi tiun vorton por longa tempo. Sed mi pravis 🗸 • en mia letero mi skribis "… depende de via_ parkerigebleco_". Oni ne devus uzi la akuzativon, ĉu ne? Jes, mi pravis 🗸 • "Mi do aliris Interreton" … evidente la ekzamenatoj konsideras "interreto" kiel propran nomon • mi lernis ke "last but not least" en Esperanto estas "laste sed ne balaste" • "la unua homo uzas skribilon kontraŭ la lasta_" Oni ne devus uzi la akuzativon, ĉu ne? Jes, mi pravis 🗸 • mi ne konis/parkerigis la vortojn: fieri … mi pensis pri ferio, sed en ĉi tiu momento mi ne pensis pri "fieraj homoj" ardeo (de. Reiher) kano (de. Schilfrohr) seruro (de. Vorhängeschloss) kion ili testis: • aŭskultkompreno: raporto #1 {aŭskultu, 2 min labortempo, aŭskultu denove, 3min labortempo, aŭskultu denove, 2min labortempo} pri aĉetĉaroj respondu al ~8 demandoj per vero/malvero, respondu al ~4 demandoj per frazo raporto #2 {aŭskultu, 2 min labortempo, aŭskultu denove, 3min labortempo, aŭskultu denove, 2min labortempo} pri la ŝanĝo de ŝatokupo de Georgo de fiziko al Esperanto respondu al ~8 demandoj per frazo • enmetu la ĝustan formon: akuzativo / sen akuzativo • Tasko montras strangajn vortojn kun multe da afiksoj. Elektu por kiun vorton la priskribo taŭgas. • Teksto kun tekstotruoj. Enmetu unu vorton per elekto el 2 aŭ 4 formoj. • Tasko montras aron de prepozicioj. Enmetu ĉiu prepozicio en malplena truo nur unufoje. • Skribu ~15-linian leteron pri unu el du temoj • Legu (malfacilan) tekston kaj respondu al demandoj fraze. Celoj antaŭ C1 ekzameno: • Studu akuzativon pli detale. • Memoru "tason _da_ teo" senfine. • Memoru kiel oni skribas tempdifinojn (la 4-a de aŭgusto, dimanĉe, dum la tuta tago, la tutan tagon, … minuskle/majuskle?) • Sukcesi uzi la participojn por krei malfacilajn frazojn (legu • Grandigu vian vortprovizon! == mia priskribo de gramatiko === vortradikoj bazas sur pluraj lingvoj BAZLINGVO EKZEMPLO latina prokrasti (procrastinare) rusa nepre (nepremenno) pola pilko (piłka) jida fajro (fajr) franca boji (aboyer) hispana flano (flan) greka kaj (kai), osto (osteon) germana logi (locken), ŝpruci (spritzen) angla forgesi (to forget), ŝtono (stone) itala fervojo (ferrovia) dana strato (straat) === tradukpruntaj vortoj nomo: tradukprunto aŭ paŭso aŭ prunta traduko aŭ kalkeo ekzemploj: eldoni (de. herausgeben) elturni sin eltrovi (en. find out; de. herausfinden) gruntbovo (lat. Bos grunniens) interreto (en. internet) okulvitro (en. eyeglass) terpomo (fr. pomme de terre) papera tigro (ĉina. 紙老虎) signifas falsa minacanto === prefiksoj por substantivo/adjektivo/adverbo -o noun (nominative) -a adjective -e adverb -n accusative -j plural ekz. homojn "mia patro kaj mia onklo" = "miaj patro kaj onklo" === substantivo Which words do I miss in Esperanto? in Esperanto general … boxershort, groceries, health care, health system, sticker, job application, overview, Witterung, accounting, Rauchfangkehrer, expiration date, feedback, räumlich, gönnen = kunĝoji, Amateurfunk, verhungern, integrity, rubberband, Müllabfuhr in reta-vortaro … Prozess, erstellen, drucken, Sonnenmilch, rund kiel adjektivo, Kopfhörer, Studium, hineinpassen/passen, drehmoment, Wattestäbchen, Schnurrbart - kern punkto info kun Marta ==== “source” en Esperanto deveno: where it emerges from origino: source fonto: (more physical) source ==== “society” en Esperanto societo … eta socio? … nu, ĝenerale la vorto estas socio kaj malgranda komunumo kiel klubo ja estas societo ==== pronomoj SINGULARO PLURALO mi ni vi vi li/ŝi/ĝi ili Se vi deklaris la subjekton per li/ŝi/ĝi, vi povas referenci ĝin per si: ekz. ŝi perdis sian ombrelon. ⇒ *sian* klare referencas *ŝi* alternativa *ŝian* indikus ke du *ŝi* ekzistas “si” referencas la subjekto de la frazo: https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pronomoj/si/kompleksaj_frazoj.html#i-6ah ekz. When the boy fell, he ripped his shirt. Kiam li falis, la knabo ŝiris sian ĉemizon. ekz. When the mother fell, the boy ripped her shirt. Kiam la patrino falis, la knabo ŝiris ties ĉemizon. === ĉiuj afiksoj ==== laŭ Wiktionary https://en.wikibooks.org/wiki/Esperanto/Appendix/Table_of_affixes https://en.wiktionary.org/wiki/Category:Esperanto_suffixes -et diminutive mal- opposite -igi to make, to cause (transitivizer/causative) -iĝ- to become (intransitivizer/inchoative/middle voice) -njo feminine affectionate form; the root is shortened -obl- multiplication by the root number -on- fraction fi- shameful, nasty, disgusting, filthy -enda must be -, necessary to - -inda worth to - ==== laŭ la libro “Complete Esperanto” (2018) ===== 10 oficialaj prefiksoj bo- ĉef- dis- ek- eks- ge- mal- mis- pra- re- ===== 31 oficialaj sufiksoj -aĉ- -ad- -aĵ- -an- -ar- -ĉj- -ebl- -ec- -eg- -ej- -em- -end- -er- -estr- -et- -id- -ig- -iĝ- -il- -in- -ind- -ing- -ism- -ist- -nj- -obl- -on- -op- -uj- -ul- -um- ==== -n afikso … havas kvin celojn laŭ PMEG kaj https://esperanto.stackexchange.com/q/401 : • rekta objekto (ekz. havas kvin celojn) • mezurilo (ekz. ok tagojn) • temppunktoj (ekz. ĉiun lundon mi …) • direkton (ekz. en la mondon venas novan senton) • anstataŭo de je (ekz. mi ridas je lia naiveco = mi ridas lian naivecon) ==== la -umi- afikso plenigi … actually fill with material plenumi … fulfill figuratively A lexical suffix with no fixed meaning or part of speech brako (“arm”) + -um- → brakumi (“to hug”) dekstra (“right”) + -um- → dekstruma (“clockwise”) komuna (“common”) + -um- → komunumo (“community”) mondo (“world”) + -um- → mondumo (“high society”) proksima (“near”) + -um- → proksimume (“approximately”) kruco (“cross”) + -um- → krucumi (“to crucify”) kolo (“neck”) + -um- → kolumo (“collar”) === verboj ==== tensoj -i verb infinitive -as present -is past -os future ===== Ĉu estas rekta citaĵo? Ne rektigu tensojn kiel aliajn lingvojn! Tim: "It won't rain tomorrow. The sun will shine." Rick (tomorrow): "Tim, you said it would not rain. You said the sun would shine." Tim: "Ne pluvos morgaŭ. La suno brilos." Rick (morgaŭ): “Vi diris ke ne pluvos kaj ke la suno brilos." → diris, pluvos, brilos → no adjustment ==== modoj -i indiktativo -us conditional -u imperative / volitivo ĉu ~ demando k- ~ demando indikativo: ekz. La lakto estas sur la tablo ekz. Bonvolu ferm*i* la pordon! -u estas imperativa formo, do oni devas uzi la infinitivon poste conditional: “Se mi scius, ke …, mi farus …” (1) “If the sun shines, I go shopping” (2) “If I win the lottery, I'll buy a new house” (3) “If I won the lottery, I'd buy a new house” (4) ”If I had won the lottery, I would've bought a house” = “Had I won the lottery, I'd buy a new house” (1) “Se la suno brilas, mi butikumas” (2) “Se mi gajnos la loterion, mi aĉetos novan domon” (3) “Se mi gajnus la loterion, mi aĉetus novan domon” (4) “Se mi gajnus la loterion, mi aĉetus novan domon” (aldonu “bonŝance” por klarigi ke vi ne faris) volitivo: ekz. Metu la lakton en la ŝrankon ekz. Mi ne volas ke la litkovrilo *pendu* *ĝis* la planko I do not want the blanket to hang down to the floor. demando: per demanda partikulo ekz. "vi konsentas" → "ĉu vi konsentas?" per ki-vorto ekz. kiel vi estas? kial vi ploras? studu la tabelvortojn! kioma:: "at which" kiom da …:: "how many/much …" ==== refleksivaj verboj mi ekzercas *min*. mi duŝas *min*. mi vestas *min*. ==== valenco de verboj Verboj bezonas nul, unu aŭ du argumentojn (‘valenco’): 0 → pluvas. 1 → Helpu min! 2 → Ni atendos vin. Argumento ĉi tie signifas ke oni ne uzas prepozicion. Objekto distingas de subjekto per -n sufikso. Malofte ekzistas verboj kiuj *bezonas* prepozicio: 🗸 Aĵo apartenas al Adam. 🗴 Aĵo apartenas. La malfacilaĵo de la temo estas ke parolantoj uzas la saman sistemon kiel ili uzas en sia denaska lingvo. Kelkfoje funkcias (de. "Hilf mir", en. "Help me" → "Helpu min!" 🗸), kelkfoje ne funkcias (de. "Gehört mir" → en. "Belongs me" 🗴, eo. "Apartenas min" 🗴). Studu la verbojn kun ekzemploj. Se vi ne certas, uzu vortaro.net por studi la ekzemplajn frazojn! Studu kaj kiom da argumentoj la verbo bezonas kaj kiaj argumentoj (homoj, bestoj, daŭro, temppunkto, evento, …). Nun sekvos la detalojn: ===== transitivaj kaj netransitivaj verboj rekomendata teksto: Christer Kiselman “Transitivaj kaj netransitivaj verboj en Esperanto” (1995) transitiva verbo:: havas rektan objekton netransitiva verbo:: ne havas rektan objekton Nun, Esperantistoj kutime parolas pri -igi kaj -iĝi. Kial? Ni povus serĉi verboj transitiva kaj netransitiva, sed apartaj vortoj havas apartajn signifojn. Kontraŭe ni povas uzi la saman vortradikon kun afikso -iĝi (netransitiva) aŭ afikso -igi aŭ sen afikso (transitiva). Tiel ni tuj havas komparon inter trans. kaj netrans. verboj. Do ni parolas pri ‘valenco’, pli detale ‘transitivaj kaj netransitivaj verboj’, pli detale ‘-igi kaj -iĝi afikso’. Mi renkontas vin ⇒ renkonti estas transitiva verbo ĉar “vin” estas rekta objekto. Mi renkontas ⇒ ne estas valida frazo en Esperanto ĉar “renkonti” postulas rektan objekton. Mi renkontiĝas ⇒ renkontiĝi estas netransitiva verbo ĉar la frazo estas valida kaj rekta objekto ne ekzistas. Mi renkontiĝas vin ⇒ ne estas valida frazo en Esperanto ĉar “renkontiĝi” ne akceptas rektan objekton. studi transitiva lerni transitiva pleni netransitiva pravi netransitiva Sed kelkfoje la verbo povas esti transitiva kaj netransitiva: li finfine parolis … netransitiva Ne parolu maljustajn vortojn … transitiva Memoru/lernu per verbo per esprimo ĉu la verbo estas uzata [ne]transitive! Ofte se la bazo de la verbo estas adjektivo (p.e. plena, prava), la verbo estas netransitiva. Aliaflanko se la bazo de la verbo estas substantivo (p.e. studo), la verbo estas transitiva. Prevo difinas ke “kanti” estas transitiva verbo. Kontraŭe PIV indikas transitivajn kaj netransitivaj uzadon: https://vortaro.net/#kanti_kd Mi kantas kanton. ⇒ aŭdigi difinitan melodion aŭ muzike aranĝitan tekston Mi kantas. ⇒ eligi voĉmodulatajn harmoniajn sonojn aŭ vortojn, aŭ por si mem aŭ antaŭ publiko -iĝi ŝanĝas transitiva verbo al netransitiva verbo. -igi ŝanĝas netransitiva verbo al transitiva verbo. -iĝi implicas ke la radika vorto estas transitiva. Ekzemploj: lia kolero longe daŭris la vento daŭrigis la froston kian brilon la suno disvastigis liaj brutaroj disvastiĝis sur la tero la lingvaj demandoj interesas multajn E-istojn mi interesiĝas pri li plibonigi la sorton de la kamparanoj pli bone estas renkonti ursinon ol malsaĝulon ili ja renkontiĝis en la arbaro ŝanĝi la tukojn de sia lito la cirkonstancoj ŝanĝiĝis al pli malbono mi komencas per tio, ke mi diras komenciĝis la milito pura akvo bolas en la temperaturo de 100 gradoj centezimalaj boligi akvon Finfine lernu la kopulajn verbojn: esti fariĝi iĝi aspekti simili ŝajni resti Afabla ekzemplo: ŝraubilo (ilo por ŝraŭbi, en. screwdriver), ŝraubigilo (ilo por fari helicajn kanelojn ĉe ŝraŭbo) ===== ekzemploj EO EKZ. EN DE VORTO EKZISTAS LAŬ … JE 2026-03 S ŝajni O vojo ŝajnas ĝusta S looks like O S hat den Anschein O zu sein PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S ŝajnigi O li ŝajnigas sin riĉa, havante nenion S makes O look like … S täuscht O vor … PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S ŝajniĝi … ne ekzistas PReVo, reta-vortaro, PIV S fini O mi finos la tutan libron baldaŭ S finish O S beendet O, S schließt O ab PReVo, reta-vortaro, PIV, glosbe S finigi O finigi la komencitan kurson S brings O to an end S bringt O zu einem Ende PReVo, reta-vortaro, PIV S finiĝi finiĝis la tuta laboro por la konstruaĵo S comes to an end S endet PReVo, reta-vortaro, PIV, glosbe S elrevi … ne ekzistas PReVo, reta-vortaro, PIV, glosbe S elrevigi O mi bedaŭrinde senrevigos vin S disappoint O S enttäuscht O PReVo, reta-vortaro, PIV, glosbe S elreviĝi Tom elreviĝos pri mi S will be disappointed S wird enttäuscht sein PReVo, reta-vortaro, PIV, glosbe S daŭri O via konsekrado daŭros sep tagojn S lasts over O S dauert über O fort PReVo, reta-vortaro, PIV, glosbe S daŭrigi O li daŭrigis la fumadon S resumes O S setzt O fort PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S daŭriĝi … ne ekzistas PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S klari O … ne ekzistas PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S klarigi O forta vento klarigis la ĉielon S clears O (from) S klärt O PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S klariĝi la ĉielo klariĝis S got cleared S klärte auf PIV S fermi O li fermis la pordon kolere S closes O S schließt O PReVO, reta-vortaro, PIV S fermigi O … ne ekzistas PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S fermiĝi la pordo fermiĝis S got closed S hat sich geschlossen PReVO, reta-vortaro, PIV S movi O mi movas pecon sur la ŝaktabulo S moves O S bewegt O PReVO, reta-vortaro, PIV, globse S movigi O inĝenieroj ekmovigas roboton S makes that O moves itself S bringt O dazu sich in Gang zu setzen PReVO, reta-vortaro, glosbe S moviĝi la maljunulo moviĝis sur la seĝo S moves itself S bewegt sich PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S fali neĝo falas de la ĉielo S falls S fällt PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S faligi O Esperanto faligas la lingvobarojn S makes O fall S fällt O PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe S faliĝi … ne ekzistas PReVO, reta-vortaro, PIV, glosbe VERBO … EKZISTAS KIEL v-i v-igi v-iĝi EN PReVo PIV reta vortaro glosbe aparteni jes ne ne jes jes jes jes … oni ĉiam bezonas *al*: la apartamento apartenas al li aparti ne jes jes jes, sen iĝi jes jes, sen iĝi jes, sen iĝi levi jes ne jes jes jes jes jes veki jes ne jes jes jes jes jes ekzerci jes ne jes jes jes jes jes, sen igi komenci jes jes jes jes, sen igi jes, sen igi jes, sen igi jes rompi jes ne jes jes jes jes jes pravi jes jes jes jes, sen iĝi jes jes, sen iĝi jes, sen iĝi ĝeni jes ne jes jes, sen iĝi jes jes, sen iĝi jes, sen iĝi listi ne jes ne jes listi=listigi jes jes trovi jes ne jes jes jes jes jes dolori jes jes jes jes jes, sen iĝi jes jes, sen igi, sen iĝi dis(igi) ne jes jes jes, sen iĝi jes jes, sen iĝi jes publiki ne jes jes jes, sen iĝi jes, sen iĝi jes jes, sen iĝi doni jes ne ne jes jes jes jes eldoni jes ne jes jes, sen iĝi jes, sen iĝi jes jes, sen iĝi enliti ne jes jes jes, sen igi jes, sen igi jes, sen igi jes elliti ne ne jes jes jes jes jes fokusi jes ne jes jes ne jes ne koncentri jes jes jes jes jes, sen igi jes jes, sen igi strebi jes ne ne jes jes jes jes rimarkoj: • Ŝajnas al mi ke subjekto agas al objekto ofte per ⁻i verbo. Ne ĝustas kaze de fal-i. • Ŝajnas al mi, ke subjekto instigas objekton fari ion per ⁻igi verbo. • Ŝajnas al mi, ke subjekto agas sole kaze de ⁻iĝi verbo. • Subjekto kaj objekto estas miskomprenablaj vortoj lingvistike. Mi uzas subjekto “kaze de nominativo” kaj objekto “kaze de akuzativo”. hipotezoj: ĉiu -i verbo havas objekton ne ĝustas por fal-i ĉiu -igi verbo havas objekton jes laŭ mia kompreno ĉiu -iĝi verbo havas objekton jes laŭ mia kompreno subjekto ekzistas ĉiam. Objekto ekzistas kelkfoje. Esperanto ne bezonas subjekton ĉiam. Ĝi ne estas bezonata se la frazo temas pri la vetero: “Pluvas. Neĝas”. Reste, jes. “V-i ekzistas, do V-igi ekzistas” ne ĝustas por ferm-i “V-igi ekzistas, do V-i ekzistas” ne ĝustas por klar-igi “V-i ekzistas, do V-iĝi ekzistas” ne ĝustas por ŝajn-i “V-iĝi ekzistas, do V-i ekzistas” ne ĝustas por elrev-iĝi “V-iĝi ekzistas, do V-igi ekzistas” ne ĝustas por ferm-iĝi Laŭ fundamento, " al " egalas " n" … la Akademio plejparte malkonsentas hodiaŭ. Ĉu semantike similaj vortoj funkcias simile rilate al transitiveco? Ne. ĉesi ≠ daŭri sed daŭrigi. disigi ≠ distingi. Ĉu transitiveco estas dihtomio? Ne. montri estas transitiva kaj netransitiva vorto. Ĉu verboj kaj la sama verbo kun afikso havas la saman transitivecon? Ĝenerale ne. Certaj vortoj indikas similan strukturon. Ĉu ekzistas verbojn kun valenco nul? Jes. Vortoj rilate al vetero (pluvi, neĝi, rosi, …) kaj ‘temi’ Ĉu ekzistas verbojn kun prepozicioj sed sen akuzativo? Jes. ‘aparteni’ bezonas ‘al’. Ĉu frazo kun objekto/akuzativo sen subjekto/nominativo ekzistas? Praktike jes. “Helpu min!”, “Sekvu min!”, … Teorie, ne. La ekzemploj ĉiam montras implicitan “vi” por mallongigi → “Vi helpu min!” ===== aliaj lingvoj de. "der Baum fällt" -igi→ "ich fälle den Baum" (PAT Baum VERB falle) → (AG ich VERB fällen PAT Baum) de. "ich schreie" (AG ich VERB schreie) Manfred Krifka distingas inter {Agens, Patiens, Instrument, Experiencer, Rezipient, Lokation, …}. ==== adjektivo ===== emocioj “=” signifas ke mi trovis la tradukon en PReVo: aggressiv = agresema begeistert = fervora beeinflussbar influebla beleidigt ofendata berührt (emotional) = kortuŝa deprimiert = melankolia, deprimita egoistisch = egoista eifersüchtig = ĵaluza eifrig = fervora empfindlich netolerema, ofendiĝema enttäuscht = trompita, elreviĝita entzückt ravita erbost kolera erfreut ĝojigita erstaunt miregita faul = pigra, mallaborema, maldiligenta feige poltrona, malkuraĝa, kovarda fleißig diligenta fröhlich = feliĉa, gaja, ridema gekränkt = ofendeta gelangweilt enua genervt nervita, tedita gierig prenema, kaptema, havema, avida gleichgültig stoika, indiferenta glücklich = bonŝanca, feliĉa grantig ? hilfsbereit servopreta, helpema interessiert interesa irritiert konfuzita, iritita lustig = ŝercema, ridema müde laca, malvigla nachdenklich = enpensema, pensema, meditema nervös = nervoza nett = afabla neugierig = scivolema rachesüchtig venĝema scheu timida, singardema, sinĝena schlampig ? schlecht gelaunt malbonhumora schockiert ŝokita schwatzhaft/redselig = babilema schüchtern = timida, hontema stolz = fiera, nesubiĝema traurig trista, malĝoja, malgaja ungeschickt mallerta verärgert malkontentita, ĉagrenita verwirrt konfuzita verlegen = embarasa weinend plorema wütend = kolera, furioza, rabia zornig = kolera zwinkernd = palpebruma ängstlich = timema, malkuraĝa, malaplomba, plotrona überrascht surprizita ==== adverbo ===== participo suffix tense voice EO example EN example -ant- present active paganta paying -int- past active paginta having paid -ont- future active pagonta going to pay -at- present passive pagata being paid -it- past passive pagita having been paid -ot- future passive pagota going to be paid -i perfect/finished/fulfilled -a progressive/unfinished/beginning -o prospective/not-yet-begun/awaited unknown = aoristic → in Esperanto one uses -a ====== vidpunkta aspekto / aspekto de relativa tempo teorio de Hans Reichenbach: S = tempo de parolo E = tempo de evento R = tempo de referenco (tempo menciita en flanka frazo aŭ depende de kunteksto) rekomendataj germanaj lumbildoj: Manfred Krifka „Dimensionen grammatischer Variation: Eine Einführung in die Sprachtypologie“ https://amor.cms.hu-berlin.de/~h2816i3x/Lehre/2006_VL_Typologie/Typologie_09_Wortstellung.pdf 3 main tempora: (Präsens, Präteritum, Futur) („Anna geht“, „Anna ging“, „Anna wird gehen“) („S = E = R“, „E = R < S“, „S < E/R“) 3 minor tempora: (Perfekt, Plusquamperfekt, Futur 2) („Anna ist gegangen“, „Anna war gegangen“, „Anna wird gegangen sein“) („E < R/S“, „E < R < S“, „S < E < R“?) laŭ la germana Vikipedio: • en latinidaj lingvoj, aspekto kaj tempo kutime unuiĝas • la angla uzas „Verlaufsform“ (helpata verbo esprimas aspekton) → ekz. *is* reading • norma germana ne markas aspekton kiel gramatikan kategorion. Oni uzas vortojn („gerade“, „immer“, …) → ekz. „Ich sang“, „Ich sang gerade“ • aspekto ne estas tipo de ago (en. „manner of action“, de. „Aktionsart“) ekz(de). 🗸 Er suchte sein Auto 20min lang. ekz(de). 🗴 Er fand sein Auto 20min lang. suchen → daŭra ago. finden → temppunkta ago. Verben sind … • durativ (delimitativ, kontinuativ, perdurativ, iterativ, inkrementiv, …) • punktuell (momentan, ingressiv, evolutiv, mutativ, distributiv, …) • … bez. Intensität oder Qualität (schreiben versus vollschreiben) … laŭ la Esperanta Vikipedio “Aspekto (lingvoscienco)”: • Mi manĝas … mi faras la agon Mi estas manĝanta … mi daŭre faras la agon • ankaŭ aspektaj elementoj: manĝadas, ekmanĝas laŭ la Esperanta Vikipedio “Ata-ita-diskuto”: • diskuto de la jaroj 1930~1960 • “Subite lin trafis kuglo” ⇒ “Subite li estis trafita de kuglo” aŭ ⇒ “Subite li estis trafata de kuglo” • itismo → emfazas aspektan signifon (antaŭtempeco) atismo → emfazas tempan signifon (daŭro/nefiniteco) • via vortaro: “trafi (tr.): Ĵetite aŭ movate, atingi ion celitan: la kuglo trafis lin meze en la frunto” • “estis” klarigas ke tio okazis en la pasinteco. “trafi” estas temppunkta verbo. Ĝi ne daŭras. Sed ni parolas pri la preciza momento de trafo. Ĉu la okazo daŭras (→ ata) aŭ ĉu la okazo finiĝis (→ ita)? Ĉu la okazo estas nun (→ ata) aŭ antaŭtempa (→ ita)? Depende de via vidpunkto, vi preferas itismon aŭ atismon. Laŭ Esperanto antaŭ 1967, oni ja rajtis respondi “finiĝis” kaj “nun”. Do oni povas havi kontraŭdiron. • 1967 Akademio de Esperanto: -iti signifas “antaŭ nun” aŭ “ĝis nun” aŭ “nun”. Do itismo venkis. Ĝenerale, “trafita” (→ ita) enhavas la nunan momenton. Ekzemplo invit-: baza dokumento: https://esperanto.lingolia.com/en/grammar/verbs/participles#a-active-participle substantivo: la invitanto → the person who is inviting la invitinto → the person being invited AG inviti PAT noun resulting from the … finished action and we want to refer to … agent/AG → -into patient/PAT → -ito ongoing action and we want to refer to … AG → -anto PAT → -ato action going to happen and we want to refer to … AG → -onto PAT → -oto adjektivo: ekz. la invitanta homo adjective attached to a noun resulting from the action adverbo: ekz. “Invitinte, li venis” → being the one inviting people, he came ekz. “Invitite, li venis” → being invited, he came adverb more precisely describes the verb of the sentence and attaches to its base-verb's action esti: ekz. “Li estis invitita de Adam” → “He is invited by Adam” (DANĜERO: de prepozicio ne okazas en vortaro.net) ekz. “Li estis invitinta de Adam” → ? verbo: only active participle is shown here! I am constructing the forms here, but I never see this form as verb in practice! Thus one would never use the progressive form mentioned here, but the aoristic form. If the aspect matters, one would use the esti-form in practice. aoristic progressive perfect prospective present tense mi kaptas mi kaptantas mi kaptintas mi kaptontas past tense mi kaptis mi kaptantis mi kaptintis mi kaptontis future tense mi kaptos mi kaptantos mi kaptintos mi kaptontos ====== participo kaj aktiva/pasiva voĉo Laŭ mia kompreno: participo = (aspekto) + (aktiva/pasiva voĉo) Mi levas la libron … aktiva voĉo (libro estas paciento de ago/verbo ‘levi’) La libro leviĝas … pasiva voĉo La libro estas lev-at-a “The book is lifted” La libro (subjekto estas paciento) estas (nuna tenso kiel referenctempon) lev-a-t-a (radiko)-(daŭrigas)-(paciento, ne agento)-(adjektivo) Mi estas lev-ant-a “I am lifting” Mi (subjekto estas agento) estas (nuna tenso kiel referenctempon) lev-a-nt-a (radiko)-(daŭrigas)-(agento, ne paciento)-(adjektivo) Ĉu pasiva participo ekzistas por netransitivaj verboj? Ne, laŭ mi ne sensas. === frazoj ==== frazoj sen verbo kaj frazoj kun ‘estas’ Nedankinde! Bonege! Mojoze! Bele! ne Nedankindon! Bonegon! Mojozon! Belon! ne Nedankinda! Bonega! Mojoza! Bela! “Resti kun leono estas danĝere” ne “Resti kun leono estas danĝera” ==== datoj kaj tempoj 2023-08-09 la 9-a de Aŭgusto 2023 15:45 la 3-a [horo] kaj 45 minutoj ekz. … en la jaro 1943 ekz. … ĝis la lundo, la 9-a de Aŭgusto 2023 ekz. Dimanĉe matene … ekz. “Marde, la 4-an de Aŭgusto:” ekz. Merkrede je la 10:30 okazos … How does one write BC/AD (epoch of the Gregorian calendar) in Esperanto? kristanreligie: antaŭ Kristo (a.K.) aŭ post Kristo (p.K.) neŭtrale: antaŭ nia erao (a.n.e.) aŭ Komuna Erao (K.E.) ==== komparo A > B: the cat is younger than the dog (adjektivo) la kato estas pli juna ol la hundo the cat jumps higher than the dog (unu verbo) la kato saltas pli alta ol la hundo the cat jumps faster than the dog runs (du verboj) la kato saltas pli rapida ol la hundo kuiras NOTO: pli maljuna = malpli juna A = B: the cat is as young as the dog la kato estas tiel juna kiel la hundo (eble signifas “do la kato iĝis juna en la sama kvanto kiel la hundo?) la kato estas tiom juna kiom la hundo like father like son kia patro tia filo I found her the way she has always been mi retrovis ŝin tia, kia ŝi ĉiam estis ==== flanka frazoj: poste / post / post kiam / antaŭ ✔ poste. ✔ Poste . ✔ post kiam . ✔ post [la] . 🗴 Post , . ✔ antaŭe. ✔ Antaŭe . ✔ antaŭ ol . ✔ antaŭ [la] . 🗴 Antaŭ , . ekz. "mi streĉas mian dorson antaŭ ol kuri" = "I stretch my back before running" ==== falsaj amikoj ===== angla “like” kiel rolo Like a child, I experienced a happy time. When I was a child, I experienced a happy time. Samkiel infano mi spertis feliĉan tempon. Kiel infano mi spertis feliĉan tempon. (anglicismo?) As a child, I had a happy time. Estante infano mi spertis feliĉan tempon. Kiam mi estis infano, mi spertis feliĉan tempon. ===== angla “is like” komparas ago kun ago Uzu “kvazaŭ” kaj la kondicionalon. Voting for candidate X is like stabbing one's own eye with a fork Voĉdoni por la kandidato Fiulo estus kvazaŭ piki sian propran okulon per forko Komprenu ke la vorto “samkiel” kaj la sintagmo “same kiel” ekzistas: